Zielarstwo

Na calym świecie jest ponad 20.000 rodzajów roślin, które są używane w celach medycznych. Wciąż jesteśmy świadkami wytwarzania coraz to nowych produktów kosmetycznych i do pielęgnacji skóry na bazie przeróżnych składników. Na przykład świeże pomidory albo ananas potrafią usunąć martwe komórki skóry już po kilku minutach. Olej marchwiowy i sok z aloe vera potrafią skutecznie eliminować szkodliwe ultrafioletowe promienie słoneczne, które najbardziej mają wpływ na starzenie się skóry. Rumianek i rabarbar można z powodzeniem stosować do rozjaśniania włosów, henna daje włosom ciepły, czerwony kolor, a indygo nadaje się do farbowania na niebiesko.

W dzisiejszym świecie panuje często opinia, że można zrozumieć naturę poprzez podzielenie jej na poszczególne części i naukowe zanalizowanie tych części. Botanika jest tą dyscypliną, która patrzy na rośliny i ich złożoną budowę, podczas gdy chemia analizuje chemiczne składniki znajdujące się w roślinach i izoluje aktywne składniki. Gdy naukowcy w ten sposób wypracowują swoje teorie, z wąsko definiowanych hipotez, jest możliwe, że uchodzą ich uwadze niewytłumaczalne często działania roślin na organizm człowieka. Wielu naturalnych uzdrowicieli już od dawna twierdziło, że to cała roślina jest ważna dla uzdrawiania człowieka, a nie tylko jakieś wyodrębnione z niej składniki, które roślina zawiera w sobie. Fizyka kwantowa, która bardziej skupia się na procesach zachodzących w naturze, aniżeli tylko na poszczególnych częściach natury, do pewnego stopnia potwierdza tą teorię, gdyż naprowadza na nowe tory myślenia w dziedzinie chorób i dysharmonii zachodzących w organiźmie człowieka.

Zioła

Babka lancetowata
surowcem zielarskim są liście. Zawierają m.in. saponiny, kwasy organiczne, sole mineralne oraz witaminę C. Ma zastosowanie zarówno kosmetyczne jak i lecznicze. Działa m.in. przeciwzapalnie i dezynfekująco na skórę i błony śluzowe a także wykrztuśnie i przeciwkaszlowo. Kataplazmy z liści babki lancetowatej pomagają w leczeniu czyraków i przyspieszają gojenie owrzodzeń. W kosmetyce liście babki lancetowatej używane są do sporządzania mieszanek stosowanych do kąpieli przy nadmiernej potliwości.

Bez czarny
surowiec zielarski stanowią kwiaty i owoce. Owoce zawierają sole mineralne, kwasy organiczne oraz witaminy A, C, natomiast kwiaty - garbniki, rutynę i związki o działaniu napotnym. Zastosowanie: kosmetyczne i lecznicze. Działa: moczopędnie (kwiat), bakteriobójczo, ściągająco i przeciwzapalnie, a także poprawia przemianę materii i działa odtruwająco na organizm (owoc). Stosowany jest m.in. przy trądziku, łojotoku i stanach zapalnych skóry (kwiat). Napar z mieszanki: kwiatu czarnego bzu, krwawnika pospolitego i mięty pieprzowej z powodzeniem stosowany jest przy katarze, przeziębieniu i grypie. Natomiast napar z kwiatu czarnego bzu i krwawnika pospolitego pomaga usunąć toksyny z organizmu, wskazany jest w przypadku kaca.

Brzoza brodawkowata
surowcem zielarskim są liście, sok oraz występujące na pniach grzyby (znane jako: włóknouszek ukośny, Inonotus obliquus, popularna nazwa: huba brzozowa). Młode liście brzozy zawierają olejki eteryczne, kwasy organiczne, flawonoidy, garbniki, witaminę C i sole mineralne. Występujące na pniu grzyby zawierają m.in. sterole i trójterpeny. Zastosowanie: w lecznictwie i kosmetyce. Działanie: m.in. moczopędne (liść) oraz przeciwreumatyczne (kwiat). Napar z 2 łyżek liści na 2 szklanki wrzącej wody (parzyć 5 minut) pity 3 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami działa lekko odwadniająco, pomaga zredukować obrzęki powiek, które często powstają w wyniku zaburzeń w pracy nerek. Świeży sok z brzozy zbierany na wiosnę stosowany jest m.in. przy trądziku oraz łojotokowym zapaleniu skóry. Stosuje się go także jako płukankę wzmacniająca włosy.

Chaber bławatek
surowcem zielarskim są kwiaty. Zawierają garbniki, sole mineralne (w tym mangan), witaminę C. Działa moczopędnie. Odwar z 1 łyżki kwiatów na 1 szklankę wody pity 2 razy dziennie działa lekko odwadniająco. Zewnętrznie stosowany jest do przemywania oczu m.in. przy zapaleniu spojówek, nadwrażliwości na promieniowanie z ekranów telewizyjnych i komputerów oraz promieniowanie słoneczne.

Chmiel
surowcem zielarskim są szyszki. Zawierają związki gorzkie, garbniki, olejek eteryczny oraz gorzką żywicę - lupulinę. Działa: antybakteryjnie i przeciwzapalnie. Napar z 1 łyżki szyszek chmielu na szklankę wody pity 2-3 razy dziennie działa wzmacniająco i uspokajająco. Pity przed snem (ok. 1 filiżanki) pomaga przy bezsenności (z wyjątkiem przypadków depresji). Z powodzeniem stosowany jest też do kompresów na skórę zainfekowana (szczególnie z wypryskami) oraz do płukania włosów suchych i zniszczonych.

Dąb szypułkowy
surowcem zielarskim jest kora z pni i gałęzi młodych drzew. Zawiera związki żywicowe, kwasy fenolowe, węglowodory, garbniki rozpuszczalne w wodzie. Zastosowanie: lecznicze i kosmetyczne. Ma działanie przeciwbiegunkowe i zapierające, pomaga w chorobach skóry. Wywar z 1 łyżki kory na 1 szklankę wody (gotować 5 minut) stosuje się do kompresów przy odmrożeniach, oparzeniach oraz przy rozszerzonych naczyńkach krwionośnych. Stosowany jest też do płukania włosów przetłuszczających się. Płukanki z kory dębowej lekko przyciemniają włosy. Mieszanki ziołowe z dodatkiem kory dębowej polecane są do kąpieli ziołowych przy ropnych wypryskach, trądziku oraz nadmiernej potliwości.

Dziurawiec
surowiec zielarski stanowi ziele (Herba hyperici). Zawiera m.in. garbniki, barwnik hyperycynę, olejek eteryczny, związki cukrowe. Dziurawiec od bardzo dawna stosowany był w lecznictwie ludowym jako lek uniwersalny, przede wszystkim w chorobach wątroby i dróg żółciowych, zapaleniu dróg moczowych, zaburzeniach trawienia, w chorobach kobiecych i zaburzeniach przemiany materii. Ma działanie żółciotwórcze i żółciopędne oraz przeciwzapalne i dezynfekujące na skórę i błony śluzowe. Obecnie dziurawiec znajduje zastosowanie zarówno jako lek wewnętrzny jak i zewnętrzny. Wewnętrznie dziurawiec podawany jest jako lek rozkurczający w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych a także w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego i gruczołów wewnętrznego wydzielania. Wchodzi w skład mieszanki stosowanej przy nadmiernej potliwości (wraz z kozłkiem lekarskim i szałwią). Pomaga w zaburzeniach równowagi nerwowej i stanach depresyjnych, migrenie, wyczerpaniu nerwowym, stanach lękowych. Napar z dziurawca zmniejsza napięcie i niepokój oraz ma właściwości uspokajające. Zewnętrznie stosowany jest jako środek gojący, przede wszystkim oparzenia i odmrożenia. Sok z dziurawca pomaga zlikwidować plamy bielcze: należy je smarować sokiem z dziurawca na kwadrans przed wyjściem na słońce. Ponieważ wystęvpująca w zielu dziurawca hyperycyna zwiększa wrażliwość na promieniowanie słoneczne, warto pamiętać, że dziurawiec (stosowany zarówno zewnętrznie jak i wewnętrznie) uczula na światło i może doprowadzić do poparzeń słonecznych. Dlatego nie należy stosować dziurawca jeśli np. planujemy zabiegi laserowe lub zamierzamy opalać się.

Fiołek trójbarwny, bratek polny
surowcem zielarskim jest ziele. Zawiera m.in. saponiny, garbniki, śluzy, witaminę C oraz dużo rutyny. W lecznictwie fiołek trójbarwny stosowany jest od XVI wieku (m.in. w schorzeniach skórnych i w zapaleniu płuc). Działa: przeciwmiażdżycowo, przeciwreumatycznie, obniża ciśnienie krwi, poprawia przemianę materii i działa odtruwająco na organizm. Ma również zastosowanie kosmetyczne. Przy trądziku młodzieńczym, wypryskach i kłopotach z cerą stosowany jest wywar z 2 łyżek ziela na 2 szklanki wody (gotować 5 minut, odstawić na 10 minut a następnie przelać do osobnego naczynia lub termosu). Pić 3 razy dziennie. Wywar ten stosowany jest również do kompresów na bolące wypryski i nacieki trądzikowe.

Jaskółcze ziele
roślina trująca. Surowiec zielarski stanowi kwitnące ziele. Zawiera m.in. aminy biogenne, alkaloidy (najważniejsza to chelidonina), flawonoidy, kwasy organiczne, olejek eteryczny. Działanie m.in.: antyseptyczne, żółciopędne, przeciwalergiczne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne, rozkurczające i uspokajające. Medycyna ludowa zalecała stosowanie soku ze świeżych łodyg glistnika jako lekarstwo na brodawki i kurzajki na dłoniach (według przekazów ludowych należy rozerwać świeżą łodygę i natrzeć kurzajkę tak otrzymanym sokiem).

Kasztanowiec zwyczajny
surowiec zielarski stanowią kwiaty, owoce i kora. Zawierają m.in. : garbniki, flawonoidy, cukry, saponiny. Zastosowanie: lecznicze i kosmetyczne. Kora i kwiat kasztanowca mają działanie przeciwkrwotoczne. Wywar z 1 łyżki kwiatów kasztanowca na 1 szklankę wody (gotować 5 minut, odstawić na 20 minut, odcedzić) pity 2-4 razy dziennie po 1/4 szklanki (ok. 30 minut po jedzeniu) wspomaga leczenie żylaków oraz zmniejsza kruchość naczyń krwionośnych. Dobre efekty w leczeniu żylaków daje również picie naparu z kasztanowca (3 razy dziennie). Napar z kasztanowca można wykorzystać również do stosowania okładów.

Kozłek lekarski
surowcem zielarskim jest korzeń. Zawiera m.in. alkaloidy, olejek eteryczny, kwasy organiczne, garbniki, alkohole (terpineol, borneol), sole mineralne. Działanie m.in.: uspokajające, przeciwskurczowe. Stosowany jest m.in. w trudnościach w zasypianiu oraz jako środek uspokajający w stanach napięcia nerwowego. Wyciąg z korzenia kozłka lekarskiego (w postaci gotowych kropli) stosowany jest m.in. w stanach wyczerpania nerwowego. Napar z korzenia kozłka lekarskiego działa kojąco na system nerwowy, szczególnie przydatny jest przy bezsenności, nerwowych skurczach, fobiach. Ponadto pomaga zmniejszyć bóle reumatyczne. Przy okazji należy pamiętać, że tak jak przy wielu innych ziołach, bez konsultacji z lekarzem nie wolno długo stosować tego naparu. W kosmetyce używany jest jako dodatek do kąpieli relaksujących.

Krwawnik pospolity
surowcem zielarskim są ziele i kwiat. Zawierają flawonoidy, garbniki, związki azotowe (cholina, achilleina), kwasy organiczne, olejek eteryczny. Zastosowanie: lecznicze i kosmetyczne. Działanie: przeciwzapalne, krwiotwórcze, żółciotwórcze i żółciopędne, zwiększa wydzielanie soków trawiennych, poprawia apetyt, łagodzi wzdęcia, przyspiesza przemianę materii (ziele) a także hamuje krwawienia. Ziele krwawnika stosowane jest m.in. przeciw nieżytowi przewodu pokarmowego, w chorobach skóry oraz przy bolesnym miesiączkowaniu, w nadciśnieniu tętniczym (zmniejsza ciśnienie, działając rozszerzająco na obwodowe naczynia krwionośne). Napar z krwawnika łagodzi zapalenie pęcherza moczowego i odkaża drogi moczowe. Jest również polecany w celu "oczyszczenia krwi" czyli usunięcia toksyn. Przy trądziku należy przemywać skórę naparem z krwawnika. Przy rozszerzonych porach polecana jest maseczka z kwiatu krwawnika, sposób sporządzenia: 2 łyżki kwiatu krwawnika zalać 1 szklanki wrzątku i zagęścić płatkami owsianymi. Ponadto napar z mieszanki: krwawnika pospolitego, kwiatu czarnego bzu i mięty pieprzowej zalecany jest przy katarze, przeziębieniu i grypie. Napar z krwawnika pospolitego i kwiatu czarnego bzu pomaga usunąć toksyny z organizmu (wskazany jest w przypadku kaca).

Lawenda lekarska
surowcem zielarskim jest kwiat. Zawiera m.in. olejek eteryczne (m.in. linanol), sole mineralne, garbniki, cukry, barwniki. Zastosowanie: lecznicze i kosmetyczne. Działanie: m.in. przeciwzapalne i dezynfekujące na skórę i błony śluzowe, bakteriobójcze, wiatropędne i żółciotwórcze, napotne, moczopędne. Ponadto hamują nadmierny rozwój flory bakteryjnej. Herbatka z lawendy zmniejsza napięcie systemu nerwowego i działa uspokajająco. Napar z lawendy stosowany zewnętrznie pomaga zwalczać egzemy i świąd skóry. Kąpiele z dodatkiem lawendy pomagają łagodzić bezsenność.

Len zwyczajny
surowcem zielarskim są nasiona (potoczna nazwa: siemię lniane). Zawiera m.in.: olej, śluzy, kwasy tłuszczowe, glikozydy (m.in. linamaryna), enzymy. Zastosowanie: lecznicze i kosmetyczne. Działanie: osłaniające na przewód pokarmowy, przeczyszczające i rozwalniające. Ponadto przyspiesza regenerację naskórka, działa zmiękczająco, odżywczo i ochronnie. Stosowane w zaparciach, nieżytach żołądka, nadkwaśności. Przy zaparciach stosowany jest następujący macerat: 1 łyżkę nasion zalać 1 szklanki przegotowanej wody, pozostawić na całą noc. Rano wypić na czczo. Przygotować taką samą porcję i wypić wieczorem W kosmetyce siemię lniane stosowane jest do produkcji kosmetyków do pielęgnacji skóry suchej i wrażliwej. Kleik z siemienia lnianego może być stosowany jako maseczka przy suchej, łuszczącej się lub podrażnionej skórze, do przemywania cery suchej i wrażliwej, a maseczkę sporządzoną z siemienia lnianego i mleka można zaaplikować na zniszczone, podrażnione dłonie. Kleik z siemienia lnianego używany jest też jako dodatek do kąpieli łagodzącej.

Macierzanka piaskowa
Macierzanka jest drobną krzewinką wyrastającą do 15 cm wysokości, o łodydze pełzającej i zakorzeniającej się. Rozrastając się tworzy duże gęsto ulistnione, niskie kępy. Na wierzchołkach pędów skupione są różowofioletowe kwiaty, tworzące główiowate kwiatostany. Kwitnie od czerwca do września. Cała roślina ma bardzo przyjemny, silny zapach. Macierzanka występuje na suchych pastwiskach, słonecznych wzgórzach, przy drogach, na brzegach sosnowych lasów. Surowcem lekarskim jest ziele. Macierzanka stosowana jest od czasów starożytnych jako środek moczopędny, przeciwskurczowy i przeciwzapalny. Obecnie w lecznictwie używana jest głównie jako środek przeciwkaszlowy, pobudzający wydzielanie gruczołów oskrzelowych. Ponadto w zaburzeniach czynności żołądka i jelit (wzdęcia, biegunki, brak apetytu itp.). Zewnętrznie do płukania jamy ustnej, do okładów na rany i wrzody oraz do kąpieli aromatycznych i orzeźwiających. W niektórych krajach macierzanka znajduje również zastosowanie jako przyprawa kuchenna.

Majeranek ogrodowy
Majeranek uprawiany jest jako roślina jednoroczna. Wyrasta do 50 cm wysokości. Łodyga silnie rozgałęziona, wzniesiona, gęsto ulistniona. Liście drobne, naprzeciwległe, niemal siedzące, całobrzegie. Kwiaty nikłe, drobne, białawe, zebrane w gęsto zbite główki na wierzchołkach pędów. Cała roślina pokryta jest delikatnymi włoskami, co nadaje jej barwę szarozieloną. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Surowcem zielarskim jest ziele. Majeranek miał szerokie zastosowanie w medycynie ludowej w lżejszych schorzeniach nerwowych, przy skurczach wszelkiego rodzaju m.in. menstruacyjnych, migrenie, bólach głowy, przy kaszlu, w chorobach płuc, jako środek moczopędny, żółciopędny, napotny, przy reumatyzmie itp. Obecnie w lecznictwie używany jest na zaburzenia trawienia, stany kurczowe żółądka i jelit, nadmierną fermentację jelitową. Zewnętrznie w postaci maści na trudno gojące się rany oraz do kąpieli aromatycznych. Największe znaczenie ma majeranek w przetwórstwie spożywczym i gospodarstwie domowym jako przyprawa do wędlin, mięs, zup itp.

Mandragora lekarska
Występowanie: Europa południowa, Afryka północna, Azja Mniejsza, Himalaje. Mandragora wytwarza gruby, mięsisty korzeń długości 60 centymetrów. Na skróconej łodydze wyrastają niemal bezłodygowe, długie, lekko karbowane liście i zielonożółte, kielichowate kwiaty o krótkich łodygach. Z nich rozwijają się okrągłe, początkowo zielone, potem żółtawe owoce jagodowe. Mandragora rośnie w ciepłych, suchych okolicach, przeważnie w ukryciu. Jest rzadką rośliną, od starożytności jest najbardziej poszukiwanym, najwyżej cenionym korzeniem czarodziejskim. Surowcem zielarskim jest korzeń. Działa silnie odprężająco, wywołuje libido. Spożywa się świeże owoce, pije wino z namoczonymi korzeniami, pali się liście. Wokół jej sił magicznych powstały niezliczone legendy. Korzeń noszono jako talizman i spożywano jako napój miłosny lub panaceum. Jego stosowanie związane jest ściśle z czarną magią, czarami, starymi rytuałami pogańskimi i kultem roślin. Przypisuje mu się wiele złych rzeczy. Ponieważ jest rzadkością, często bywa fałszowany. Opinia, że jest skutecznym afrodyzjakiem i silnym środkiem miłosnym, utrzymuje się od starożytności. Mandragora symbolizuje obłęd, szał, majaczenie, senność, narkozę, proroctwo, magię, czary, diabła, głupotę, odporność na ciosy, osobliwość, rzadkość, próżność, zaprzeczenie duszy, miłość, szczęście, zasadę męską, żądze, seks, pępowinę, poczęcie, płodność. Mandragora lekarska, w starożytności i średniowieczu była rośliną czarodziejską, wzmagającą potencje, przynoszącą szczęście i bogactwo, uśmierzająca bóle, środek nasenny, wymiotny, przeczyszczający, narkotyk (stosowany w starożytności przy operacjach) obdarzony potężną siła magiczną, atrybut diabła, demonów i czarnoksiężników oraz osób uprawiających magię, źródło największej liczby przesądów i praktyk czarodziejskich. W Grecji zwana "Kirkaia", tj. roślina czarodziejki Kirke, bo wierzono, że zamieniała ludzi w zwierzęta pojąc ich naparem z mandragory. Mandragora była także atrybutem bóstw podziemnych, chtonicznych, jak Zeus Mandragoras i Hekate, w której czarodziejskim ogrodzie rosła.

Melisa lekarska
Melisa jest byliną wyrastającą do 60 cm wysokości. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta, zielona z odcieniem fioletowym. Liście ogonkowe, sercowate o brzegach okrągłych, ząbkowanych. Kwiaty drobne, białawe, ułożone w niby okółki. Cała roślina ma przyjemny cytrynowy zapach. Miododajna. Melisa pochodzi znad Morza Śródziemnego. Jest uprawiana w wielu krajach Europy, również w Polsce. W naszym klimacie wymaga do uprawy stanowiska ciepłego, osłoniętego od wiatrów. Uprawia się ją na glebach o wysokiej kulturze, żyznych, ciepłych, dostatecznie wilgotnych, zasobnych w wapń. Melisę uprawia się z nasion, wysiewając je do inspektu lub na rozsadnik. (Nasiona do inspektu wysiewa się w połowie marca, a na rozsadnik w końcu kwietnia lub na początku maja.) Do gruntu rozsadę z inspektu wysadza się po 15 maja, a z rozsadnika w czerwcu lub w lipcu. W pierwszym roku uprawy otrzymuje się tylko jeden zbiór, a w latach następnych ścina się ziele dwukrotnie lub trzykrotnie. Melisa była znana od najdawniejszych czasów jako roślina miododajna i lecznicza. W starożytności stosowano ją do okładów przy ukłuciach owadów lub ukąszeniach psa; w leczeniu chorób kobiecych na tle miesięcznych zaburzeń, przewodu pokarmowego, przeciw bólom głowy itp. Obecnie w lecznictwie stosowana jest przede wszystkim jako środek uspokajający w leczeniu bezsenności, migrenach, zawrotach głowy, nerwicy serca itp. ponadto jest używana jako środek przeciwskurczowy, przeciwbakteryjny i ułatwiający trawienie. Zewnętrznie świeże liście melisy stosuje się do okładów na rany, oparzenia i wrzody. Stosowana jest również do produkcji likierów i w przemyśle perfumeryjnym.

Mięta pieprzowa
Mięta jest byliną. Łodygi ma gładkie, czterokanciaste, jedne wzniesione i bogato ulistnione, inne płożące się. Te ostatnie zwane rozłogami mają zdolność ukorzeniania się i wydawania nowych pędów. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowate, ostro pikowane. Kwiaty drobne, fioletowe. Mięta odznacza się specyficznym orzeźwiającym zapachem, dzięki zawartości olejku, który jest zlokalizowany w gruczołach rozmieszczonych na dolnej części liści. W Polsce występuje kilka dziko rosnących odmian mięty, lecz żadna z nich nie zawiera olejku o właściwościach wymaganych przez lecznictwo i przemysł. Dlatego też uprawia się miętę pieprzową (Mitcham), która powstała w wyniku krzyżówki międzygatunkowej. W Anglii zaczęto ją uprawiać w połowie XVIII wieku. Uprawa mięty rozpowszechniła się w całej strefie umiarkowanej. W Polsce uprawę tej odmiany rozpoczęto po I wojnie światowej. W czasie II wojny światowej uprawy jej zostały całkowicie zniszczone. Obecnie jest uprawiana niemal w całym kraju. Miętę uprawia się na glebach o dużej zawartości próchnicy, przepuszczalnych, dostatecznie wilgotnych. Miętę uprawia się wyłącznie z sadzonek (rozłogi podziemne). Sadzonki otrzymuje się z tzw. mateczników i wysadza się je wiosną lub jesienią. Może być uprawiana jako roślina jednoroczna lub dwuletnia. Mięta jest jedną z najdawniej znanych roślin leczniczych w różnych kręgach kulturowych. Współczesna medycyna poleca stosowanie naparów z mięty pieprzowej w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego, charakteryzujących się takimi objawami, jak odbijanie, nudności, zgaga, wzdęcia, brak łaknienia itp. Stosowane są również przy niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych, nadkwaśności soku żołądkowego itp. Polecane są także w schorzeniach wątroby i woreczka żółciowego, przebiegających z niedostatecznym wydzielaniem żółci lub niedostatecznym jej wypływie. Stosowana bywa również jako środek uspokajający. Mentol i olejek miętowy stanowią składniki licznych preparatów leczniczych. W przemyśle mentol i olejek miętowy używane są w znacznych ilościach do produkcji likierów, cukierków, gumy do żucia, past do zębów, aromatyzowania papierosów itp.

Mniszek pospolity
Mniszek jest byliną. Wczesną wiosną wytwarza rozetę liści odziomkowych, długich, bezogonkowych. Na obłej, do 30 cm wysokiej, wewnątrz pustej łodyżce tworzą się żółte, języczkowe kwiaty, zebrane w duże koszyczki kwiatowe. Kwitnie od kwietnia do sierpnia. Po przekwitnięciu powstają owocki opatrzone puchem, tworzące puszystą kulę. Cała roślina ma mlecznobiały sok, widoczny po zerwaniu kwiatów lub liści. Mniszek wytwarza walcowato-wrzecionowaty, mięsisty korzeń, zewnątrz czerwononrunatny, wewnątrz biały. Mniszek występuje pospolicie na łąkach, ogrodach, przy drogach, w zaroślach, jako chwast roślin uprawnych i trawników. Surowcem zielarskim jest korzeń. Mniszek od dawna powszechnie był stosowany przy złej przemianie materii. Obecnie w lecznictwie stosowany jest jako lek zwiększający wydzielanie żółci przy schorzeniach wątroby i dróg żółciowych, jako lek gorzki na zaburzenia trawienne spowodowane niedostatecznym wydzielaniem soków żołądkowych oraz jako lek moczopędny w chorobach nerek. Używany jest również jako lek przeciwcukrzycowy we wczesnych stadiach cukrzycy.

Nagietek lekarski
Nagietek jest rośliną wyrastającą do 60 cm wysokości. Łodyga wzniesiona, rozgałęziona, soczysta, zakończona koszyczkami kwiatowymi złożonymi z brzeżnych kwiatków języczkowatych i wewnętrznych - rurkowatych. Odmiany hodowlane odznaczają się kwiatami "pełnymi", tj. składającymi się prawie wyłącznie z z kwiatów języczkowatych, barwy intensywnie pomarańczowej. Nagietek uprawiany jest jako roślina ozdobnicza i lecznicza. Nagietek pochodzi prawdopodobnie z terenów śródziemnomorskich. Do uprawy wymaga terenu słonecznego i ciepłego, nie ma większych wymagań glebowych. Nagietek uprawia się wyłącznie z nasion, wysiewając je do gruntu od kwietnia aż do połowy czerwca. Wysiewając go w pewnych odstępach czasu uzyskuje się stopniowe zakwitanie kwiatów. Z 1 ha można zebrać 5 - 8 q płatków lub 10 - 18 q suchych koszyczków. Surowcem zielarskim jest kwiat. W lecznictwie ludowym kwiat nagietka stosowano do okładów na stłuczenia, zapalenia skóry, ukąszenia owadów, trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi itp. Obecnie w lecznictwie nagietek stosowany jest jako środek przeciwzapalny i gojący do płukania jamy ustnej i gardła, do okładów na rany, oparzenia i odmrożenia, liszaje, wrzody, do irygacji pochwy przy nadżerkach oraz do przemywania oczu przy zapaleniu powiek i spojówek. Wewnętrznie stosowany jest rzadko w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, stanów skórczowych i zapalnych przewodu pokarmowego oraz chorób wątroby i pęcherzyka żółciowego. Kwiat nagietka stosowany jest również w przemyśle kosmetycznym.

Oman wielki
Oman jest byliną wyrastającą do 2 m wysokości. Łodyga prosta, wzniesiona, bruzdowata, szorstka. Liście odziomkowe duże, około 50 cm długości, łodygowe stopniowo zmniejszające się ku górze łodygi. Kwiaty barwy żółtej zebrane w koszyczki o średnicy do 5 cm. Kłącza grube, rozgałęzione, grubości 3-5 cm, z których wyrastają drobne korzonki. Oman pochodzi z Azji. Rośnie dziko w całej Europie. W Polsce występuje na stanowiskach naturalnych szczególnie w południowych rejonach kraju. Obecnie uprawiany jest w wielu krajach. Udaje się na glebach dostatecznie wilgotnych. Najlepsze stanowisko po mieszankach motylkowych. Wymaga głębokiej uprawy. Plantacje zakłada się z siewu nasion na rozsadnik lub do gruntu. Surowcem zielarskim jest kłącze z korzeniami. W lecznictwie ludowym oman stosowany był w zapaleniu nerek i dróg moczowych. Obecnie w lecznictwie używany jest głównie jako środek wykrztuśny i pobudzający wydzielanie soków trawiennych. Wchodzi w skład ziołowej mieszanki wykrztuśnej. Dawniej stosowany był również jako ostra przyprawa zastępująca imbir.

Orzech włoski
Drzewo owocowe, o dużych, nieparzysto pierzasto złożonych liściach, kwiatach w kotkowatych kłosach. Występuje w ogrodach i przy zabudowaniach, gdzie jest wysadzane dla zbioru owoców - orzechów włoskich. Liście orzecha włoskiego są środkiem ściągającym i przeciwzapalnym, używanym głównie przy dolegliwościach przewodu pokarmowego.

Perz właściwy
Perz jest byliną o łodygach od 0,2 do 1,5 m długości. Liście żywozielone, z wierzchu szorstkie. Źdźbło wysokie, cienkie, wzniesione, zakończone kłosem. Kłos zwykle krótki i gęsty. Roślina łatwo rozrasta się dzięki podziemnym pędom-kłączom, które są silnie rozgałęzione, bardzo długie. Perz występuje na polach, łąkach, trawnikach, w ogrodach jako najbardziej uciążliwy chwast. Surowcem zielarskim jest kłącze. W medycynie ludowej kłącze perzu stosowano w początkowych stadiach cukrzycy oraz jako środek odżywczy. Obecnie w lecznictwie perz używany jest jako środek moczopędny, pobudzający przemianę materii oraz w zaburzeniach czynności układu pokarmowego.

Podbiał pospolity
Podbiał jest byliną. Wczesną wiosną (marzec) na wierzchołkach pokrytych łuskami łodyżek wykształcają się żółte kwiaty zebrane w koszyczki kwiatowe. Po zakończeniu kwitnienia wyrastają odziomkowe liście, długoogonkowe, szerokie, okrągłosercowate, o nierówno ząbkowanym brzegu. Górna powierzchnia liści zielona, dolna biaława, gęsto kuternowata. Ogonki liściowe i nerwy liści fioletawonabiegłe. Podbiał występuje na łąkach, nad rowami, przy drogach, na gliniastych zboczach. Surowcem zielarskim jest kwiat. Podbiał nalezy do najstarszych leków przeciwkaszlowych; znany był już w starożytności. Obecnie w lecznictwie podbiał ma przede wszystkim zastosowanie jako środek przeciwzapalny i rozluźniający flegmę w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Dobrze działa przy kaszlu, chrypkach, zapaleniu oskrzeli, początkowych stadiach gruźlicy, astmie oskrzelowej. Zewnętrznie odwary z liści podbiału stosowane są w formie okładów przy zapaleniach, wrzodach, stłuczeniach, siniakach itp.

Pokrzywa zwyczajna
Pokrzywa jest byliną wyrastającą do 1,5 m wysokości. Łodyga sztywna, czterokanciasta, obficie ulistniona. Liście grubo ząbkowane, ciemnozielone. Łodyga i liście szczeciniasto owłosione z dłuższymi sztywnymi włoskami parzącymi. W kątach liści wytwarzają się kwiaty zebrane w zwisające grona. Kwiaty rozdzielnopłciowe, małe, niepozorne, zielone. Kwitnie od lipca do września. Pokrzywa występuje przy zabudowaniach, na rumowiskach, w zaroślach, na brzegach lasów i jako chwast zaniedbanych ogrodów; lubi miejsca zacienione. Surowcem zielarskim jest liść. W lecznictwie ludowym korzeń pokrzywy stosowano w leczeniu kamicy nerkowej i pęcherzowej. Obecnie w lecznictwie pokrzywa ma szerokie zastosowanie, m.in.: w biegunkach, czerwonce, hemoroidach oraz jako środek tamujący krwawienia zewnętrzne i wewnętrzne. Ponadto jako lek moczopędny w schorzeniach nerek, zapaleniach dróg moczowych, kamicy nerkowej i pęcherzowej. Zewnętrznie odwar z liścia używany jest do płukania jamy ustnej i gardła, do irygacji przy upławach oraz do okładów na czyraki. Z liści pokrzywy produkowany jest chlorofil do celów farmaceutycznych i kosmetycznych. Wyciągi z pokrzywy znalazły również zastosowanie w kosmetyce m.in. do pielęgnacji włosów.

Porzeczka czarna
Porzeczka jest krzewem znanym ze swych owoców - czarnych jagód, które dojrzewają pod koniec czerwca i lipca. Cała roślina wraz z owocem ma silny, swoisty zapach. W stanie dzikim porzeczka występuje w wilgotnych zaroślach, nad brzegami wód. Jest rośliną chronioną, a więc zbiór liści i owoców z krzewów dziko rosnących jest prawnie zabroniony. Z uwagi na swe cenne i wysokowitaminowe owoce jest wysadzana w ogrodach i uprawiana na plantacjach. Surowcem zielarskim jest liść i owoc. Liść porzeczki wysoko ceniony był w lecznictwie ludowym jako środek moczopędny i napotny w leczniu przeziębień, reumatyzmu i zapalenia dróg moczowych. Używany był również jako środek przeciwbiegunkowy. Owoc - jako środek poprawiający przemianę materii i witaminowy oraz zewnętrznie do płukani jamy ustnej i gardła przy zapaleniach płuc, anginie itp. Owoce mają również działanie moczopędne. Owoce porzeczki czarnej szeroko stosowane są w przetwórstwie spożywczym do wyrobu dżemów, galaretek, soków, syropów oraz win i likierów. W gospodarstwie domowym liście porzeczki czarnej dodawane są do kwaszenia kapusty i ogórków.

Prawoślaz lekarski
Prawoślaz jest byliną wyrastającą do 1,5 m wysokości. Liście duże, ogonkowe, trzy-, czteroklapowe. Liście i łodygi pokryte gęsto włoskami, które nadają roślinie srebrzysty odcień. W górnej części łodygi w kątach liści wyrastają bladoróżowe, pięciopłatkowe kwiaty. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Charakteryzuje się krótkim, grubym kłączem, z którego wyrastają grube, białe mięste korzenie z zewnątrz okryte żółtobrunatną skórką. Prawoślaz występuje dziko na łąkach i w rowach. W uprawie od dawna rozpowszechniony jest w wielu krajach Europy i w Ameryce Północnej. Plantacje zakłada się na glebach lekkich lub średnich, ale dość wilgotnych, po roślinach okopowych lub mieszankach pastewnych, najczęściej z nasion, czasem z "główek korzeniowych", które są odpadem przy przygotowywaniu surowca. Nasiona sieje się wprost do gruntu w kwietniu. Rzadziej stosuje się wysiew nasion na rozsadnik. W uprawie prawoślaz traktowany jest jako roślina dwuletnia, niekiedy jednoroczna. Surowcem zielarskim jest korzeń i liść. Prawoślaz znany był w lecznictwie od najdawniejszych czasów i zalecany w licznych chorobach, m.in. przy przeziębieniach, zapaleniu oskrzeli, zapaleniu płuc, dezynterii. Obecnie dzięki zawartości śluzu używany jest jako środek powlekający i przeciwzapalny przy schorzeniach górnych dróg oddechowych (suchym kaszlu, anginie, bronchitach) oraz w chorobach żołądka i jelit (nieżytach żołądka i jelit, podrażnieniach żołądka i jelit substancjami drażniącymi lub żrącymi, biegunkach, zaparciach itp.). Ponadto używany jest do płukań przy zapaleniu jamy ustnej i gardła, owrzodzeniach dziąseł, oparzeniach gorącymi płynami itp.

Rdest wężownik
Rdest wężownik jest byliną wyrastającą do 1 m wysokości. Łodyga sztywna, z rzadka ulistniona, sino nabiegła, zakończona zbitym, walcowatym kwiatostanem w kształcie kłosa. Kwiatostan złożony z drobnych, różowych kwiatów. Liście odziomkowe długoogonkowe, najniższe na krótkich ogonkach, górne mniejsze, lancetowate, siedzące. Kłącze grube, spłaszczone, wężowato powyginane z licznymi korzonkami. Rdest występuje na wilgotnych torfiastych łąkach i polanach. Surowcem zielarskim jest kłącze. Obecnie w lecznictwie kłącze wężownika używane jest jako lek ściągający w biegunkach, nieżytach jelit oraz jako środek tamujący krew przy krwawieniach wewnętrznych. Zewnętrznie stosowany jest do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów na owrzodzenia, oparzenia i trudno gojące się rany. W lecznictwie ludowym miał podobne zastosowania.

Róża dzika
Róża jest krzewem kolczastym, zwykle przekraczającym 1 m wysokości, o łukowato wygiętych pędach. Liście pięcio-, siedmiodzielne, listkipojedyńczo lub podwójnie ząbkowane. Kwiaty pojedyńcze lub zebrane w kwiatostany, korona duża o płatkach różowych lub białych. Kwitnie w maju i czerwcu. We wrześniu dojrzewaja owoce szupinkowe (rzekome) róży, szkarłatno-czerwone, kuliste, nieco wydłużone lub spłaszczone. Wytworzona z silnie rozrośniętego dna kwiatowego szupina zawiera liczne, drobne owocki - niełupki. Rodzaj róża (Rosa) obejmuje liczne gatunki, z których 23 występuje dziko w Polsce. Rozróżnienie poszczególnych gatunków jest bardzo trudne. Owoce na surowiec zielarski mogą być zbierane z różnych gatunków róży. Niemniej jednak, najbardziej wartościowe są owoce pozyskiwane z róży girlandowej. Surowiec leczniczy i spożywczy uzyskuje się również z róż wysokowitaminowych wprowadzonych do uprawy, a mianowicie: róży pomarszczonej(Rosa rugosa) i róży girlandowej (Rosa cinnamomea). Róża występuje na skraju lasów, na zrębach, przy drogach, na miedzach, w zaroślach, na wszelkich nieużytkach. Często jest sadzona w parkach, ogrodach jako krzew ozdobny i jako żywopłot. Zadowala się często dość ubogimi i suchymi siedliskami, ale dostatecznie zasobnymi w wapń. Surowcem zielarskim jest owoc. W lecznictwie owoce dzikiej róży stosowane są jako środek witaminowy m.in.: przy szkorbucie, w schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego oraz jako lek moczopędny w schorzeniach dróg moczowych, reumatyzmie, dnie, kamicy nerkowej i pęcherzowej itp. W przemyśle owoc róży stosowany jest do produkcji syropów witaminowych, konfitur, win oraz namiastek herbaty.

Rumianek pospolity
Rumianek jest rośliną jednoroczną, wyrastającą do 50 cm wysokości, zwykle silnie rozgałęzioną. Na wierchołkach rozgałęzień osadzone są kwiatostany typu koszyczków. Zewnętrzne kwiay koszyczka - języczkowate, białe, wewnętrzne - rurkowate, żółte. Kwiaty białe w miarę przekwitania opuszczają się ku dołowi. Rumianek kwitnie od maja do jesieni. Rumianek pospolity można odróżnić od nieleczniczych gatunków rumianku po wypukłym i pustym wewnątrz dnie kwiatowym. Rumianek pospolity w stanie naturalnym występuje na polach, w ogrodach, przy zabudowaniach, na przydrożach i nieużytkach. Rośnie w całej Europie poza północnymi jej rejonami. Występuje także w Ameryce Północnej, Australii, w Indiach. W Polsce pozyskuje się kwiaty ze stanowisk naturalnych i z upraw; ostatnio z upraw pozyskuje się kilkakrotnie więcej surowca niż ze stanu naturalnego. Surowcem leczniczym są koszyczki kwiatowe. Rumianek jest jednym z najstarszych leków; opisany był we wszystkich dziełach medycznych starożytności. Stsosowany był jako środek kojący w bólach brzucha i przeciwzapalny. Zewnętrznie stosowano go do przemywania oczu przy zapaleniu spojówek oraz do okładów na oparzenia. Obecnie ma również bardzo szerokie zastosowanie w lecznictwie, przede wszystkim jako środek rozkurczowy i przeciwzapalny w chorobach przewodu pokarmowego, nerek, zaburzeniach wydzielania żółci. Zewnętrznie rumianek znajduje zastosowanie do płukań w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, w chorobach kobiecych, w stanach zapalnych i podrażnieniach skóry, oparzeniach. Duże zastosowanie znalazł również rumianek w przemyśle kosmetycznym.

Skrzyp polny
Skrzyp jest byliną o dwukształtnych pędach: zarodnikowych - żółtobrunatnych, nierozgałęzionych, rozwijających się wcześnie na wiosnę i płonnych - zielonych, wyrastających po zaniknięciu pędów zarodnikowych. Pędy płonne wyrastają do wysokości około 40 cm, mają kształt choinki, gęsto okółkowo, pojedyńczo rozgałęzione. Pochwy zielone z 6 - 18 ciemniejszymi, białoobrzeżonymi ząbkami. Pędy boczne nierozgałęzione o najniższym międzywęźlu dłuższym od pochwy liściowej (co odróżnia go od skrzypu błotnego). Cała roślina jest szorstka, przy zgniataniu charakterystycznie skrzypi. W Polsce występuje kilka gatunków skrzypów, ale do celów leczniczych zbierany jest tylko skrzyp polny. Występuje on na podmokłych polach, przy drogach, rowach, na glebach kwaśnych. Surowcem zielarskim jest ziele. W lecznictwie ludowym ziele skrzypu stosowane było jako środek przeciw krwawieniom z narządów wewnętrznych oraz jako łagodny środek moczopędny. Obecnie w lecznictwie skrzyp stosowany jest przede wszystkimjako łagodny środek moczopędny w schorzeniach dróg moczowych i chorobach gośćcowych oraz jako środek pomocniczy w leczeniu gruźlicy i miażdżycy naczyń krwionośnych oraz lżejszych przypadków cukrzycy. Zewnętrznie do płukań jamy ustnej i gardła, okładów na rany, wrzody, egzemy itp. oraz do kąpieli przy różnych schorzeniach skórnych.

Szałwia lekarska
Szałwia jest rośliną wyrastającą do 60 cm wysokości. Łodyga silnie rozgałęziona, zielona, u nasady zdrewniała. Liście ogonkowe, podłużnie jajowate, całobrzegie lub karbowane. Młode liście są szarawosrebrzyste, starsze zielonkawe z silnie rozwiniętym sieciowatym, wklęsłym unerwieniem. Kwiaty fioletowe, rzadziej białe lub różowe, wyrastają w kątach liści na szczycie łodygi. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Cała roślina, a zwłaszcza liście pokryte są białym kutnerem. Jest rośliną miododajną. Szałwia występuje w stanie naturalnym w krajach śródziemnomorskich, na słonecznych wzgórzach bogatych w wapń. W Polsce uprawiana jest od kilkuset lat. Wymaga do uprawy stanowisk ciepłych, nasłonecznionych, osłoniętych, gleb żyznych o odczynie obojętnym lub zasadowym. Uprawia się ją po roślinach motylkowych i okopowych. Plantację zakłada się przez wysiew nasion do gruntu lub na rozsadnik. Na rozsadnik wysiewa się nasiona w marcu lub w kwietniu, a w lipcu wysadza rośliny na stałe miejsce. Surowcem zielarskim jest liść i ziele. Szałwia ceniona była od najdawniejszych czasów jako środek niemal uniwersalny. W lecznictwie ludowym polecana była jako składnik mieszanek w leczeniu schorzeń wątroby, nerek i górnych dróg oddechowych oraz do płukań przy chorobach zębów i dziąseł. Obecnie znajduje również bardzo szerokie zastosowanie, m.in.: używana jako środek regulujący trawienie, przeciwbakteryjny, żółciotwórczy, pobudzający krwawienia miesięczne. Stosowana jest bardzo często do płukań w schorzeniu jamy ustnej i gardła. Zewnętrznie stosuje się liść do okładów na trudno gojące się rany. W gospodarstwie domowym szałwia używana bywa jako przyprawa do ryb wędzonych i dziczyzny.

Tatarak zwyczajny
Tatarak jest byliną o grubych, czołgających się, silnie rozgałęzionych kłączach i szablatych liściach. Kwiatostan kolbowaty, składający się z niepozornych, zielonkawych kwiatów. Kwitnie w maju i czerwcu. W naszym klimacie nie wytwarza owoców, roślina pochodzi z Azji. Kłącza i dolna część rośliny ma przyjemny charakterystyczny zapach. Tatarak występuje pospolicie na brzegach wód (rzek, stawów, jezior), na bagnach i wilgotnych łąkach. Surowiec zielarski stanowi kłącze. W lecznictwie ludowym tatarak stosowany był jako lek wzmacniający, uspokajający, krwiotwórczy i moczopędny. Obecnie w lecznictwie stosowany jest jako jeden z najlepszych leków aromatyczno-gorzkich oraz odkażający w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego. Zewnętrznie do płukania przy zapaleniach jamy ustnej, gardła i dziąseł oraz do kąpieli uspokajających i łagodzących podrażnienia skóry. Napary z tataraku stosowane są do pielęgancji włosów. Olejek tatarakowy uzywany jest w przemyśle spirytusowym do produkcji wódek i likierów oraz w przemyśle perfumeryjnym jako utrwalacz zapachów.

Tymianek właściwy
Tymianek jest krzewinką wyrastającą do 30 cm wysokości. Łodygi drobne, prosto wzniesione, dołem drewniejące. Liście osadzone naprzeciwlegle, prawie siedzące, drobne, jajowate, całobrzegie, szarozielone. Kwiaty drobne barwy różowej do fioletowej, zebrane na szczytach pędów w kwiatostan. Kwitnie od maja do lipca. Jest rośliną miododajną. Tymianek występuje w rejonie Morza Śródziemnego, gdzie rośnia na wapiennych, suchych zboczach. Uprawiany jest w wielu krajach europejskich. W Polsce uprawiany jest w rejonach południowych i południowo-zachodnich. Do uprawy wymaga stanowiska ciepłego, słonecznego i osłoniętego. Nie jest bardzo wymagający co do zasobności gleby, ale przy dobrym nawożeniu lepiej plonuje. Lubi gleby przepuszczalne, bogate w wapń. Surowcem zielarskim jest ziele. Tymianek znany był już w starożytności jako przyprawa i jako lek. Stosowano go przeciw trądowi, paraliżowi, zapaleniu oskrzeli, wszawicy. Obecnie w lecznictwie tymianek stosowany jest w chorobach dróg oddechowych jako lek wykrztuśny i łagodzący kaszel oraz jako lek regulujący trawienie i dezynfekujący drogi moczowe. Napary z ziela stosowane bywają do płukania jamy ustnej i gardła oraz do kąpieli w niektórych chorobach skórnych. Wyizolowany z olejku tymol stosowany jest w stomatologii do odkażania ubytków zębowych. Tymianek stosowany jest również w gospodarstwie domowym i przetwórstwie jako przyprawa.

Żywokost lekarski
Żywokost jest byliną wyrastającą do 1 m wysokości. Łodyga gruba, wzniesiona, górą rozgałęziona, obła lub kanciasta, szorstko owłosiona. Liście odziomkowe duże, ogonkowe; łodygowe mniejsze. Na wierzchołku łodygi wytwarza kwiaty, zwisające barwy fioletowej lub białej. Korona wydłużona, dzwonkowata. Kwitnie w maju i lipcu. Korzenie ma grube, rozgałęzione, zewnątrz brunatno-czarne, wewnątrz białawe. Żywokost występuje na łąkach, wilgotnych polach, w rowach. Surowcem zielarskim jest korzeń. W medycynie ludowej żywokost używany był na rany i złamania kości. Obecnie w lecznictwie stosowany jest głównie zewnętrznie w postaci okładów na rany, oparzenia, odmrożenia, owrzodzenia, egzegmy, żylaki, przy złamaniach kości. Wewnętrznie w przewlekłych nieżytach i owrzodzeniach układu pokarmowego, w biegunkach oraz jako środek wykrztuśny w schorzeniach górnych dróg oddechowych.